Przeciwdziałanie abuzywnej restrukturyzacji kontrahentów
Nasza kancelaria reprezentowała w ostatnim czasie dwóch wierzycieli w związku z postępowaniami o zatwierdzenie układu, które – w naszym uzasadnionym przekonaniu – zostały zainicjowane przez dłużników w celu pokrzywdzenia wierzycieli.
W jednej ze spraw doszło już do prawomocnego uchylenia skutków obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego oraz do prawomocnej odmowy zatwierdzenia układu. Sądy podzieliły naszą argumentację, uznając, że dłużnik działał w celu zablokowania toczącej się egzekucji, a nie realnej restrukturyzacji swoich zobowiązań.
W drugiej ze spraw sąd w ramach postępowania w przedmiocie zatwierdzenia układu zobowiązał dłużnika do złożenia szczegółowych wyjaśnień na skutek złożonych przez nas zastrzeżeń. Sprawa jest w toku.
Restrukturyzacja – pole do nadużyć
Z naszej praktyki wynika, że postępowanie o zatwierdzenie układu bywa niestety wykorzystywane wbrew celom, do których zostało powołane, najczęściej bezpośrednio w celu natychmiastowego zablokowania toczącej się egzekucji.
Tylko w ciągu ostatniego roku zetknęliśmy się w postępowaniach o zatwierdzenie układu z praktykami takimi jak:
kreowanie w przeddzień dnia układowego nowych zobowiązań wobec podmiotów powiązanych z dłużnikiem wyłącznie w celu zmiany proporcji głosów nad układem (dłużnik uznaje sztucznie wykreowany dług za bezsporny i uwzględnia go w spisie wierzytelności, a następnie w ramach propozycji układowych ustala się umorzenie 90% lub nawet większej części nowego długu, na co „wierzyciel” zaskakująco łatwo przystaje, doprowadzając przy tym do „przegłosowania” układu);
dokonywanie – już po upływie terminu do oddania głosów nad układem – selektywnych spłat zadłużenia na rzecz wybranych wierzycieli, którzy następnie zmieniają głosy na „za” układem, co powoduje zmianę wyniku głosowania;
nieskładanie w terminie sprawozdań finansowych przez dłużników ubiegających się o zatwierdzenie układu, co samo w sobie podważa rzetelność dłużnika jako uczestnika obrotu;
notoryczne niewywiązywanie się przez dłużników z bieżących zobowiązań powstałych po dniu układowym, co uzasadnia domniemanie, że układ nie będzie wykonany.
Nawet wierzyciele zabezpieczeni (w szczególności hipotekami) muszą mieć świadomość, że samo zainicjowanie postępowania restrukturyzacyjnego przez dłużnika może na wiele miesięcy odsunąć zaspokojenie ich roszczeń, a brak aktywności w postępowaniu może na wiele lat istotnie skomplikować odzyskanie należności.
Popularność postępowań restrukturyzacyjnych
Postępowanie o zatwierdzenie układu (dalej również: „PZU”) prowadzone z obwieszczeniem o ustaleniu dnia układowego jest dziś zdecydowanie najczęściej wybieranym trybem restrukturyzacji.
W 2025 r. otwarto w Polsce ok. 5 100 postępowań restrukturyzacyjnych, z czego ok. 90% stanowiły postępowania o zatwierdzenie układu.
Dla porównania: w ostatnich latach ogłaszano rocznie ok. 400–450 upadłości przedsiębiorców (przy czym trzeba mieć na uwadze, że faktycznym ogłoszeniem upadłości kończy się jedynie ok. 20% spraw, w których złożono wniosek o ogłoszenie upadłości).
Około 70% postępowań restrukturyzacyjnych inicjują osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą.
Ryzyka dla wierzycieli
Skala zainteresowania restrukturyzacją bywa przedstawiana jako sukces – dowód na to, że przedsiębiorcy nauczyli się sięgać po instrumenty naprawcze zamiast po likwidację.
Z perspektywy wierzycieli obraz jest mniej jednoznaczny.
Postępowanie o zatwierdzenie układu jest bowiem jedynym w systemie polskiego prawa instrumentem pozwalającym bez udziału sądu doprowadzić do wstrzymania egzekucji – w praktyce na wiele miesięcy. Cały okres ochrony dłużnika przed egzekucją upływa bez orzeczenia sądu. Sąd pojawia się dopiero na etapie wniosku o zatwierdzenie układu – czyli wtedy, gdy korzyść z obwieszczenia została już w całości skonsumowana. Dłużnik, któremu zależy wyłącznie na czterech miesiącach przerwy w egzekucji, nie ponosi z tego tytułu żadnej sankcji: wystarczy, że wniosku nie złoży.
Obwieszczenie o ustaleniu dnia układowego i jego skutki
Obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego dokonuje nadzorca układu, czyli doradca restrukturyzacyjny zaangażowany przez dłużnika. Nadzorcę wybiera sam dłużnik, który zawiera z nim umowę i wypłaca mu wynagrodzenie.
Obwieszczenie następuje bez kontroli sądu.
Nadzorca układu dokonuje obwieszczenia po sporządzeniu spisu wierzytelności, spisu wierzytelności spornych oraz wstępnego planu restrukturyzacyjnego.
Obwieszczenie jest publikowane w Krajowym Rejestrze Zadłużonych (KRZ).
Z chwilą dokonania obwieszczenia:
Postępowania egzekucyjne skierowane do majątku dłużnika ulegają zawieszeniu z mocy prawa, wszczynanie nowych jest niedopuszczalne, niedopuszczalne jest też wykonanie postanowień o zabezpieczeniu. Ochrona obejmuje co do zasady również egzekucję z przedmiotu zabezpieczenia rzeczowego, a więc dotyka także wierzyciela, którego wierzytelność w ogóle nie jest objęta potencjalnym układem.
Dłużnik podlega ochronie przed wypowiedzeniem przez wynajmującego umowy najmu lub dzierżawy lokalu albo nieruchomości, w których prowadzone jest przedsiębiorstwo dłużnika, a nadto zablokowane jest wypowiedzenie umów kredytu, leasingu, ubezpieczeń majątkowych, rachunku bankowego, poręczeń, gwarancji i akredytyw.
Dłużnik podlega ochronie przed ogłoszeniem upadłości. W okresie od obwieszczenia do prawomocnego zakończenia sprawy nie można ogłosić upadłości dłużnika.
Ochrona dłużnika wygasa, jeżeli w ciągu czterech miesięcy od obwieszczenia do sądu nie wpłynie wniosek o zatwierdzenie układu.
Jeżeli wniosek taki zostanie złożony, ochrona trwa. Rozpoznanie wniosku przez dwie instancje sądowe może w praktyce zająć od kilku miesięcy do znacznie ponad roku.
Również przy składaniu wniosku o zatwierdzenie układu może dochodzić (i w praktyce nierzadko dochodzi) do nadużyć. Złożenie wniosku w złej wierze, nawet mimo nieprzyjęcia układu w głosowaniu lub przyjęcia go w okolicznościach budzących poważne wątpliwości, przedłuża ochronę dłużnika.
Historia PZU
Instytucja PZU z obwieszczeniem wywodzi się wprost z ustawodawstwa czasów pandemii COVID-19.
Ustawa z dnia 19 czerwca 2020 r. o dopłatach do oprocentowania kredytów bankowych udzielanych przedsiębiorcom dotkniętym skutkami COVID-19 oraz o uproszczonym postępowaniu o zatwierdzenie układu w związku z wystąpieniem COVID-19 (Dz.U. z 2020 r. poz. 1086), potocznie „Tarcza 4.0”, wprowadziła w art. 15–25 uproszczone postępowanie restrukturyzacyjne.
Dłużnik, który zawarł z doradcą restrukturyzacyjnym umowę o sprawowanie nadzoru nad przebiegiem postępowania, mógł samodzielnie obwieścić w Monitorze Sądowym i Gospodarczym o otwarciu postępowania. Dzień obwieszczenia był dniem otwarcia postępowania. Warunkiem było uprzednie przygotowanie propozycji układowych, spisu wierzytelności i spisu wierzytelności spornych. Co charakterystyczne, ustawodawca nie wymagał wykazania jakiegokolwiek związku trudności dłużnika z pandemią.
Rozwiązanie miało być z założenia epizodyczne – pierwotnie obwieszczenia można było dokonywać do 30 czerwca 2021 r.
Ustawą z dnia 28 maja 2021 r. o zmianie ustawy o Krajowym Rejestrze Zadłużonych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2021 r. poz. 1080) termin ten przedłużono do 30 listopada 2021 r., jednocześnie jednak przenosząc trzon konstrukcji na stałe do Prawa restrukturyzacyjnego.
Z dniem 1 grudnia 2021 r. weszły w życie art. 226a–226h Prawa restrukturyzacyjnego, tworzące odrębny rozdział „Skutki obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego”. Tego samego dnia uruchomiono Krajowy Rejestr Zadłużonych, który przejął rolę publikatora. Powstał w ten sposób wariant postępowania nazywany w praktyce „PZU 2.0” – obok klasycznego, pozostającego w istocie instytucją martwą, postępowania o zatwierdzenie układu bez obwieszczenia. Ustawodawca wprowadził wówczas również dwa nowe mechanizmy ochronne dla wierzycieli, których nie przewidziano w przepisach pandemicznych: dziesięcioletnią karencję między kolejnymi PZU (art. 226a ust. 2 Prawa restrukturyzacyjnego) oraz możliwość uchylenia skutków obwieszczenia przez sąd (art. 226f Prawa restrukturyzacyjnego).
W ten sposób PZU „z obwieszczenia” pozostało w obrocie na stałe.
Instrumentarium wierzyciela
Obrona interesów wierzyciela w związku z PZU wszczętym przez dłużnika wymaga czujności i aktywnego działania.
Monitoring KRZ. Obwieszczenie nie jest doręczane. Wierzyciel o istotnej ekspozycji powinien mieć wdrożony stały monitoring rejestru wobec kluczowych kontrahentów; przy czynszach najmu opóźnienie w reakcji oznacza utratę prawa wypowiedzenia umowy na cały okres ochronny.
Warto przy tym wspomnieć, że mimo kilkuletniego już funkcjonowania KRZ wielu uczestników obrotu nadal nie ma świadomości, że obwieszczenia w nim publikowane są skuteczne wobec wszystkich od razu z chwilą umieszczenia na tzw. tablicy obwieszczeń, a wszelkie czynności w postępowaniach restrukturyzacyjnych dokonywane poza systemem informatycznym KRZ nie wywołują skutków prawnych.
Żądanie informacji od nadzorcy. Nadzorca ma obowiązek udzielić wierzycielowi informacji o sytuacji majątkowej dłużnika i możliwości wykonania układu w zakresie potrzebnym do podjęcia racjonalnej ekonomicznie decyzji o głosowaniu. Odpowiedź – albo jej brak – bywa najlepszym materiałem dowodowym w dalszych krokach.
Wniosek o uchylenie skutków obwieszczenia. Sąd uchyla skutki obwieszczenia, jeżeli prowadzą one do pokrzywdzenia wierzycieli albo jeżeli okaże się, że dłużnik w okresie poprzednich dziesięciu lat korzystał już z dobrodziejstwa restrukturyzacji.
Głosowanie przeciw układowi i zgłaszanie zastrzeżeń. Zastrzeżenia mogą dotyczyć szeregu kwestii proceduralnych i materialnoprawnych, a przede wszystkim wskazywać, że układ nie będzie wykonywany, skoro dłużnik nie reguluje zobowiązań powstałych po dniu układowym.
Zaskarżenie postanowienia o zatwierdzeniu układu.
Otwarcie PZU przez dłużnika powinno skłonić wierzyciela do niezwłocznego skorzystania z profesjonalnego wsparcia prawnego, co wynika również z kilku dalszych okoliczności i obserwacji z praktyki:
Podstawą sporządzenia spisu wierzytelności są księgi i dokumenty dłużnika. Wierzyciel pominięty lub ujęty w zaniżonej wysokości może dowiedzieć się o tym dopiero z chwilą otrzymania karty do głosowania nad układem (a w przypadku całkowitego pominięcia – o ile nie monitoruje KRZ – może nie dowiedzieć się o postępowaniu wcale). W PZU brak jest trybu sprzeciwu do spisu wierzytelności znanego z innych postępowań restrukturyzacyjnych, a zastrzeżenia w tym zakresie można podnieść realnie dopiero przy zatwierdzaniu układu.
W toku PZU nie obowiązuje zakaz zaspokajania wierzytelności objętych przyszłym układem, co oznacza, że dłużnik może regulować zobowiązania wobec niektórych wierzycieli, podczas gdy pozostali mają zamrożone egzekucje i zablokowane prawo wypowiedzenia umów.
Nawet pomyślne – z perspektywy wierzyciela – zakończenie PZU nie oznacza, że dłużnik nie skorzysta z innych instrumentów prawnych i nie będzie podejmował dalszych prób przeciwdziałania egzekucji.
